پزشکیان و هشدار درباره «توهم دانایی»؛ جامعه پیچیده را نمی‌توان با نسخه‌های ساده اداره کرد

تحلیل خبری عصر زنگی
اظهارات اخیر دکتر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، درباره افرادی که بدون برخورداری از داده‌های دقیق و دانش تخصصی درباره همه حوزه‌ها اظهار نظر می‌کنند، بار دیگر بحث مهمی را در فضای عمومی کشور زنده کرد؛ بحثی درباره مرز میان «آگاهی عمومی» و «تخصص علمی» و اینکه تصمیم‌سازی برای یک جامعه پیچیده تا چه اندازه نیازمند شناخت، تجربه و اطلاعات معتبر است.
پزشکیان با اشاره به پیچیدگی ساختار بدن انسان و وجود ده‌ها تخصص برای شناخت تنها یک عضو مانند قلب، این پرسش را مطرح کرد که چگونه برخی افراد بدون پشتوانه علمی و داده‌های کافی، برای موضوعاتی همچون اقتصاد، سیاست، کشاورزی، فرهنگ و مسائل اجتماعی نسخه ارائه می‌کنند.
این سخنان در واقع نقد یک پدیده فراگیر در جوامع امروز است؛ پدیده‌ای که می‌توان آن را «توهم دانایی» نامید؛ یعنی حالتی که فرد بدون مطالعه عمیق یا دسترسی به اطلاعات تخصصی، خود را صاحب‌نظر در همه حوزه‌ها می‌داند و با اطمینان درباره مسائل پیچیده اظهار نظر می‌کند.
جامعه امروز، به‌ویژه در عصر شبکه‌های اجتماعی، با حجم عظیمی از اطلاعات مواجه است؛ اما دسترسی آسان به اطلاعات، الزاماً به معنای افزایش دانش تخصصی نیست. گاهی انتشار سریع اخبار ناقص، تحلیل‌های سطحی و قضاوت‌های عجولانه، می‌تواند افکار عمومی را از مسیر شناخت دقیق مسائل دور کند.
با این حال، نکته مهم آن است که نقد اظهار نظرهای غیرکارشناسی نباید به معنای حذف مشارکت مردم در مسائل عمومی تعبیر شود. در یک جامعه پویا، مردم حق دارند درباره سرنوشت خود پرسش کنند، مطالبه‌گر باشند و دیدگاه داشته باشند؛ اما تفاوت بزرگی میان «حق اظهار نظر» و «ارائه نسخه قطعی بدون دانش و داده» وجود دارد.
حکمرانی در دنیای امروز نیازمند گفت‌وگوی میان مردم، نخبگان و متخصصان است. سیاست‌گذار باید صدای جامعه را بشنود و جامعه نیز باید اهمیت دانش، آمار، تجربه و نظر کارشناسی را در تصمیم‌گیری‌ها بپذیرد.
سخنان رئیس‌جمهور پزشکیان را می‌توان دعوتی به بازگشت به عقلانیت در فضای عمومی دانست؛ اینکه مسائل اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشور با شعار، حدس و برداشت‌های شخصی حل نمی‌شوند، بلکه نیازمند مطالعه، داده‌محوری و استفاده از ظرفیت متخصصان هستند.
در شرایطی که کشور با چالش‌های پیچیده‌ای مانند مسائل اقتصادی، تغییرات اجتماعی، مشکلات زیست‌محیطی و توسعه منطقه‌ای روبه‌رو است، بیش از هر زمان دیگری نیازمند گفت‌وگویی هستیم که در آن «ادعا» جای خود را به «دانش» و «قضاوت عجولانه» جای خود را به «تحلیل مسئولانه» بدهد.

پایگاه خبری عصر زنگی
حسین جعفری نیکو