محمدی: مدیریت بحران پیش از وقوع آغاز می‌شود؛ ضرورت آمادگی کهگیلویه و بویراحمد برای بارش‌های پیش‌رو»

عصر زنگی | تغییرات اقلیمی و افزایش احتمال وقوع بارش‌های شدید و مقطعی، بار دیگر ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت مخاطرات طبیعی در کهگیلویه و بویراحمد را برجسته کرده است؛ استانی که از یک سو از ظرفیت قابل‌توجه منابع آب برخوردار است و از سوی دیگر، در برخی مناطق با ضعف زیرساخت‌های دفع روان‌آب، فرسودگی مسیرهای ارتباطی، آب‌گرفتگی معابر و ساخت‌وساز در مجاورت مسیل‌ها و رودخانه‌ها مواجه است.
در چنین شرایطی، مسئله اصلی صرفاً «پیش‌بینی بارندگی» نیست؛ بلکه میزان آمادگی دستگاه‌های اجرایی برای تبدیل یک سامانه بارشی به فرصت و جلوگیری از تبدیل آن به بحران است.
منوچهر محمدی، مدیرکل مدیریت بحران استانداری کهگیلویه و بویراحمد، با تأکید بر ضرورت اتخاذ تدابیر پیشگیرانه، بر تغییر رویکرد از مدیریت سنتی بحران به سمت مدیریت ریسک و کاهش خطرپذیری تأکید کرده است؛ رویکردی که در آن، اقدامات پیشگیرانه باید پیش از وقوع بارش و سیلاب انجام شود، نه پس از وارد آمدن خسارت.
پیشگیری؛ کم‌هزینه‌تر از جبران خسارت
تجربه حوادث سال‌های گذشته نشان داده است که بخش قابل‌توجهی از خسارات ناشی از سیلاب، تنها به شدت بارش مربوط نمی‌شود؛ بلکه ضعف در لایروبی رودخانه‌ها، انسداد مسیل‌ها، کاهش ظرفیت کانال‌های انتقال آب، تجاوز به حریم رودخانه‌ها و نبود شبکه مناسب جمع‌آوری آب‌های سطحی می‌تواند آثار یک بارش را چند برابر کند.
بر همین اساس، شناسایی نقاط پرخطر، لایروبی و ساماندهی مسیل‌ها، آزادسازی حریم رودخانه‌ها، بررسی پل‌ها و آبروها و ایمن‌سازی زیرساخت‌های حساس باید در اولویت برنامه‌های دستگاه‌های اجرایی قرار گیرد.
مدیریت بحران زمانی موفق است که قبل از وقوع بحران دیده شود، نه زمانی که خسارت به خانه، جاده، واحد تجاری و زیرساخت مردم وارد شده است.
آب‌گرفتگی شهری؛ بحران خاموش زیر پوست شهرها
یکی از جدی‌ترین پیامدهای بارش‌های شدید، آب‌گرفتگی در مناطق شهری و روستایی است؛ پدیده‌ای که در صورت نبود زیرساخت مناسب می‌تواند از یک رخداد طبیعی به یک بحران اجتماعی و اقتصادی تبدیل شود.
در شهرها، ضعف شبکه هدایت آب‌های سطحی، نبود شیب‌بندی مناسب، انسداد کانال‌ها و آبروها و توسعه شهری بدون توجه کافی به مسیر طبیعی روان‌آب‌ها، می‌تواند در مدت کوتاهی موجب ورود آب به منازل، مغازه‌ها و اماکن عمومی شود.
از این منظر، شهرداری‌ها و مدیریت‌های محلی نباید موضوع دفع آب‌های سطحی را صرفاً یک اقدام خدماتی روزمره تلقی کنند؛ بلکه این مسئله بخشی از پدافند زیرساختی و مدیریت ریسک شهری است و نیازمند مطالعه، طراحی و اجرای طرح‌های مهندسی و پایدار است.
روان‌آب‌ها؛ تهدیدی که می‌تواند به فرصت تبدیل شود
بارندگی برای استانی مانند کهگیلویه و بویراحمد تنها یک تهدید نیست. اگر روان‌آب‌ها به‌درستی مدیریت شوند، می‌توانند بخشی از مشکلات منابع آب استان را کاهش دهند.
اجرای طرح‌های آبخیزداری، کنترل روان‌آب، احداث سازه‌های مناسب آبخیزداری، تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها و هدایت اصولی جریان‌های سطحی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به افزایش بهره‌وری بارش‌ها و تقویت ذخایر آبی کمک کند.
در واقع، مسئله اصلی کمبود بارش نیست؛ مسئله مهم، چگونگی مدیریت بارشی است که می‌بارد.
اگر بارش بدون برنامه مدیریت شود، می‌تواند به سیلاب و خسارت تبدیل شود؛ اما اگر زیرساخت و برنامه وجود داشته باشد، همان آب می‌تواند به پشتوانه‌ای برای کشاورزی، محیط‌زیست و توسعه پایدار تبدیل شود.
هشدار جدی برای شهرستان‌ها و مناطق روستایی
در این میان، شهرستان‌هایی که دارای نقاط کم‌برخوردار، مسیرهای روستایی آسیب‌پذیر، آبراهه‌های فصلی و زیرساخت‌های محدود هستند، نیازمند توجه ویژه‌اند.
در شهرستان بهمئی نیز ضرورت دارد پیش از آغاز بارش‌های سنگین احتمالی، نقاط حادثه‌خیز، پل‌ها، آبنماها، جاده‌های روستایی، مسیل‌ها و مسیرهای عبور روان‌آب با دقت مورد پایش قرار گیرند.
همچنین لازم است دهیاری‌ها، شهرداری‌ها و دستگاه‌های خدمات‌رسان، سناریوهای مشخصی برای مواجهه با آب‌گرفتگی، انسداد راه‌ها و اختلال احتمالی در خدمات عمومی داشته باشند.
مردم؛ حلقه تکمیل‌کننده مدیریت بحران
هیچ ساختار مدیریتی بدون مشارکت مردم نمی‌تواند در برابر مخاطرات طبیعی موفق باشد.
اطلاع‌رسانی به‌موقع، آموزش عمومی، پرهیز از تردد غیرضروری هنگام بارش‌های شدید، خودداری از توقف در حاشیه رودخانه‌ها و مسیل‌ها و توجه به هشدارهای رسمی می‌تواند نقش مهمی در کاهش خسارات داشته باشد.
رسانه‌ها نیز در این میان تنها وظیفه انتشار خبر ندارند؛ بلکه باید با هشداردهی، آموزش، مطالبه‌گری و پیگیری عملکرد دستگاه‌ها، بخشی از نظام مدیریت ریسک جامعه باشند.
پایان سخن؛ باران دشمن نیست، بی‌برنامگی است
بارندگی یک فرصت طبیعی برای احیای منابع آب و تقویت ظرفیت‌های زیست‌محیطی و کشاورزی استان است؛ آنچه می‌تواند این فرصت را به تهدید تبدیل کند، ضعف در زیرساخت، نبود برنامه و تأخیر در اقدامات پیشگیرانه است.
کهگیلویه و بویراحمد اکنون بیش از هر زمان دیگری نیازمند عبور از نگاه سنتی «واکنش پس از حادثه» و حرکت به سمت مدیریت پیشگیرانه، داده‌محور و آینده‌نگر است.
اگر دستگاه‌های اجرایی پیش از بارش، نقاط آسیب‌پذیر را شناسایی و اصلاح کنند، اگر شهرداری‌ها برای روان‌آب‌های شهری برنامه داشته باشند، اگر مسیل‌ها و رودخانه‌ها به‌موقع ساماندهی شوند و اگر مردم نیز آموزش و هشدارها را جدی بگیرند، بارش‌های پیش‌رو می‌تواند به جای آنکه منشأ خسارت باشد، به فرصتی برای تقویت منابع آبی و توسعه پایدار استان تبدیل شود.
عصر زنگی معتقد است مدیریت واقعی بحران، از لحظه‌ای آغاز می‌شود که هنوز بحرانی رخ نداده است.
حسین جعفری نیکو
مدیر پایگاه خبری عصر زنگی