خبرنگار؛ رکن چهارم دموکراسی و وجدان بیدار جامعه | یادداشت دکتر علی دژمان به مناسبت روز خبرنگار

دکتر علی دژمان، استاد علوم سیاسی، در یادداشتی به مناسبت روز خبرنگار، با تشریح جایگاه رسانه به‌عنوان «رکن چهارم دموکراسی»، بر استقلال حرفه‌ای، نظارت بر قدرت، مطالبه‌گری، انعکاس صدای مردم و تقویت سرمایه اجتماعی تأکید کرد. وی خبرنگار واقعی را فردی دانست که فارغ از گرایش‌های سیاسی، قومی و جناحی، میان نقد منصفانه و امیدآفرینی تعادل برقرار کرده و اجازه ندهد رسانه به ابزار صاحبان قدرت و ثروت تبدیل شود.

به گزارش پایگاه خبری عصر زنگی، دکتر علی دژمان، استاد علوم سیاسی، در یادداشتی به مناسبت روز خبرنگار، با تشریح جایگاه رسانه در نظام‌های سیاسی مدرن، خبرنگار را یکی از مهم‌ترین ارکان نظارت عمومی، مطالبه‌گری و شکل‌گیری آگاهی اجتماعی دانست.
وی در این یادداشت با اشاره به جایگاه رسانه‌ها در جهان امروز نوشت: در نظامی که دموکراسی را یکی از الگوهای مطلوب حکمرانی می‌داند، رسانه‌ها و مطبوعات در کنار سه رکن اصلی حکومت، یعنی قوه مجریه، مقننه و قضائیه، به‌عنوان «رکن چهارم دموکراسی» شناخته می‌شوند؛ جایگاهی که میزان کمّی و کیفی رسانه‌ها در هر کشور می‌تواند یکی از شاخص‌های سنجش کیفیت حکمرانی و دموکراسی باشد.
از تفکیک قوا تا شکل‌گیری رکن چهارم
دژمان در ادامه با اشاره به پیشینه نظری تفکیک قوا اظهار کرد: نظریه تفکیک قوا به‌صورت مدون در قرن هجدهم میلادی و با انتشار کتاب «روح‌القوانین» منتسکیو در سال ۱۷۴۸ مطرح شد. هدف اصلی این نظریه، جلوگیری از تمرکز قدرت و ایجاد سازوکار موازنه میان قوای حکومتی برای صیانت از آزادی‌های مدنی بود.
به نوشته این استاد علوم سیاسی، مفهوم «رکن چهارم» بعدها در فضای سیاسی انگلستان شکل گرفت و رسانه‌ها و خبرنگاران به‌تدریج به‌عنوان نیرویی خارج از ساختار رسمی حکومت، اما ناظر بر عملکرد ارکان قدرت، جایگاه ویژه‌ای پیدا کردند.
وی تأکید کرد: رسانه زمانی می‌تواند چنین نقشی را ایفا کند که از استقلال حرفه‌ای برخوردار باشد و بتواند بدون وابستگی به قدرت و ثروت، واقعیت‌های جامعه را روایت و عملکرد مسئولان را نقد و ارزیابی کند.
خبرنگار؛ فراتر از انتقال خبر
دژمان با تأکید بر اینکه خبرنگار صرفاً انتقال‌دهنده خبر نیست، سه کارویژه اصلی برای خبرنگار در ساختار رسانه‌ای برشمرد: نظارت و پاسخ‌خواهی، تسهیل گفت‌وگوی عمومی و تولید سرمایه اجتماعی.
وی افزود: خبرنگار با پرسشگری، پیگیری مطالبات مردم و انعکاس تخلفات و کاستی‌ها، به شفافیت قدرت کمک می‌کند و زمینه را برای تصمیم‌گیری آگاهانه شهروندان فراهم می‌سازد.
این استاد علوم سیاسی همچنین گفت: خبرنگار با انعکاس صدای اقشار مختلف جامعه، به‌ویژه گروه‌هایی که کمتر شنیده می‌شوند، می‌تواند مسائل اجتماعی مانند فقر، محرومیت، مشکلات زیست‌محیطی و ضعف‌های زیرساختی را به مسئله‌ای عمومی تبدیل کند.
به اعتقاد دژمان، رسانه حرفه‌ای همچنین با اعتبارسنجی اطلاعات و پرهیز از انتشار اخبار نادرست، در افزایش اعتماد عمومی و تقویت سرمایه اجتماعی نقش مهمی دارد.
خبرنگار مستقل؛ شرط تحقق رکن چهارم
در بخش دیگری از این یادداشت آمده است: خبرنگار تنها زمانی می‌تواند «رکن چهارم» باشد که استقلال حرفه‌ای خود را از دولت، صاحبان قدرت و سرمایه حفظ کند؛ در غیر این صورت، رسانه به‌جای آنکه ابزار نظارت بر قدرت باشد، ممکن است به ابزار توجیه یا تخریب تبدیل شود.
دژمان با اشاره به تاریخ مطبوعات در ایران، مسیر تحول نقش خبرنگار را از دوران مشروطه تا امروز مورد بررسی قرار داده و تأکید کرده است که خبرنگاری در ایران همواره در میان دو ضرورت مهم، یعنی حفظ مسئولیت اجتماعی و مواجهه با محدودیت‌های حرفه‌ای، حرکت کرده است.
وی دوره مشروطه را دوران تولد مطبوعات سیاسی و شکل‌گیری خبرنگار به‌عنوان روشنفکر مطالبه‌گر دانسته و سپس به تحولات مطبوعات در دوره پهلوی، سال‌های نخست انقلاب و دهه‌های بعد اشاره کرده است.
خبرنگار ایرانی؛ میان مسئولیت حرفه‌ای و مسئولیت اجتماعی
دژمان یکی از چالش‌های اساسی خبرنگاری در ایران را ضرورت ایجاد توازن میان مسئولیت حرفه‌ای، منافع عمومی و شرایط اجتماعی و سیاسی کشور عنوان کرده است.
وی بر این باور است که خبرنگار نباید به ابزار جریان‌های سیاسی، قومی، جناحی یا صاحبان ثروت تبدیل شود؛ بلکه باید بتواند با حفظ استقلال حرفه‌ای، واقعیت‌ها را همان‌گونه که هستند روایت کند.
در این یادداشت آمده است: خبرنگار باید پل ارتباطی میان مردم و حاکمیت باشد؛ از یک سو، سیاست‌ها و تصمیمات مسئولان را برای مردم تبیین کند و از سوی دیگر، صدای مطالبات، اعتراضات، مشکلات و پیشنهادهای مردم را به مسئولان برساند.
خبرنگار واقعی؛ نه سیاه‌نما و نه سفیدنما
دژمان یکی از ویژگی‌های خبرنگار موفق را نگاه واقع‌بینانه به جامعه دانسته و تأکید کرده است که خبرنگار نباید گرفتار «سیاه‌نمایی» یا «سفیدنمایی» شود.
به نوشته وی، سیاه‌نمایی و برجسته‌سازی صرف مشکلات می‌تواند به ناامیدی جامعه منجر شود و سفیدنمایی و پنهان کردن ضعف‌ها نیز موجب فریب افکار عمومی و نادیده گرفته شدن مشکلات واقعی خواهد شد.
از نگاه این استاد علوم سیاسی، خبرنگار حرفه‌ای باید واقعیت‌ها را بدون اغراق، تحریف و مصلحت‌اندیشی شخصی بیان کند؛ نقاط قوت را ببیند، اما از کنار ضعف‌ها و مطالبات مردم نیز عبور نکند.
استقلال رسانه؛ مرز میان خبرنگار حرفه‌ای و بلندگوی قدرت
دژمان در بخش پایانی یادداشت خود، بر ضرورت استقلال خبرنگار از صاحبان قدرت و ثروت تأکید کرده و نوشته است: خبرنگار باید فارغ از گرایش‌های حزبی، گروهی، قومی، نژادی و جغرافیایی، بیانگر واقعیات جامعه باشد و روح حق‌خواهی و پرسشگری را تقویت کند.
وی همچنین بر ضرورت پرهیز جامعه رسانه‌ای و روشنفکری از تبدیل شدن به «پیاده‌نظام صاحبان قدرت و ثروت» تأکید کرده و آن را یکی از مهم‌ترین الزامات حفظ شأن حرفه‌ای رسانه دانسته است.
به اعتقاد دژمان، خبرنگاری زمانی به رسالت واقعی خود نزدیک می‌شود که حقیقت را قربانی مصلحت نکند، نقد را با تخریب اشتباه نگیرد، امید را با سفیدنمایی یکی نداند و مطالبه‌گری را به وابستگی سیاسی و جناحی آلوده نسازد.
سخن پایانی
روز خبرنگار تنها فرصتی برای تبریک گفتن به اصحاب رسانه نیست؛ بلکه فرصتی برای بازخوانی مسئولیت سنگینی است که بر دوش خبرنگار قرار دارد.
خبرنگار واقعی، صدای مردم در برابر فراموشی، دیده‌بان جامعه در برابر انحراف و پل ارتباطی میان مردم و مسئولان است. جامعه‌ای که رسانه مستقل، مسئول، اخلاق‌مدار و مطالبه‌گر داشته باشد، ظرفیت بیشتری برای اصلاح، پیشرفت و توسعه خواهد داشت.
در نهایت، به تعبیر دکتر علی دژمان، تنها در شرایطی که خبرنگار استقلال حرفه‌ای، روح حق‌خواهی، پرسشگری و مسئولیت اجتماعی خود را حفظ کند، می‌توان از تحقق واقعی «رکن چهارم دموکراسی» سخن گفت.