کسی که سواد رسانه‌ای ندارد؛ مخاطب یا قربانی؟

عصر زنگی ، لیکک

در دنیای امروز که رسانه‌ها به مهم‌ترین ابزار شکل‌دهی افکار عمومی تبدیل شده‌اند، نداشتن سواد رسانه‌ای دیگر یک ضعف فردی ساده نیست، بلکه می‌تواند به یک آسیب اجتماعی گسترده تبدیل شود. هر روز میلیون‌ها پیام، خبر، تصویر و ویدئو در بستر رسانه‌های رسمی و شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شود و مخاطبی که توان تحلیل و ارزیابی این محتوا را نداشته باشد، به‌راحتی در معرض فریب، تحریف واقعیت و عملیات روانی قرار می‌گیرد.
سواد رسانه‌ای به معنای توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی و تولید آگاهانه پیام‌های رسانه‌ای است. فردی که از این مهارت بی‌بهره باشد، معمولاً بدون بررسی اعتبار منابع، صحت اطلاعات یا انگیزه‌های تولیدکنندگان محتوا، اخبار را می‌پذیرد و بازنشر می‌کند. چنین رفتاری، بستر گسترش شایعات، اخبار جعلی و روایت‌های هدفمند را فراهم می‌سازد.
کارشناسان علوم ارتباطات معتقدند مخاطب آگاه، پیش از پذیرش هر پیام از خود می‌پرسد: منبع این خبر چیست؟ چه شواهدی آن را تأیید می‌کند؟ هدف از انتشار آن چیست و چه کسانی از پذیرش این روایت سود می‌برند؟ پاسخ به همین پرسش‌های ساده، مرز میان یک مخاطب آگاه و یک مصرف‌کننده منفعل را مشخص می‌کند.
در عصر جنگ شناختی و رقابت روایت‌ها، سواد رسانه‌ای به یکی از ارکان امنیت فرهنگی و اجتماعی تبدیل شده است. جامعه‌ای که شهروندان آن قدرت تحلیل رسانه‌ها را داشته باشند، کمتر تحت تأثیر شایعات، فضاسازی‌های کاذب و جریان‌های فریبنده قرار می‌گیرد و تصمیم‌های آگاهانه‌تری در عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی اتخاذ می‌کند.
امروز بیش از هر زمان دیگری، ارتقای سواد رسانه‌ای ضرورتی ملی است. خانواده‌ها، مدارس، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی باید با آموزش مهارت تفکر انتقادی و تحلیل پیام‌های رسانه‌ای، نسلی آگاه، مسئول و مقاوم در برابر جریان‌های اطلاعاتی نادرست تربیت کنند. آینده جوامع نه تنها به میزان دسترسی به اطلاعات، بلکه به کیفیت فهم و تحلیل آن‌ها وابسته است.