امام حسین(ع) در نگاه دکتر علی شریعتی؛ عاشورا از سوگ تاریخی تا مکتب آگاهی و آزادگی

پایگاه خبری عصر زنگی | گروه فرهنگ و اندیشه
در میان اندیشمندان معاصر ایران، نام دکتر علی شریعتی بیش از هر شخصیت دیگری با بازخوانی فلسفه قیام امام حسین(ع) و نهضت عاشورا گره خورده است. شریعتی با نگاهی متفاوت به واقعه کربلا، تلاش کرد تا عاشورا را از یک رخداد صرفاً تاریخی و آیینی فراتر برده و آن را به عنوان یک مکتب انسان‌ساز، اجتماعی و تمدن‌ساز معرفی کند.
به گزارش عصر زنگی، دکتر شریعتی در آثار متعدد خود به ویژه کتاب «حسین وارث آدم»، امام حسین(ع) را نه تنها پیشوای شیعیان، بلکه نماد جهانی آزادی، عدالت، آگاهی و مبارزه با ظلم معرفی می‌کند. از نگاه او، کربلا حادثه‌ای نیست که در سال ۶۱ هجری پایان یافته باشد، بلکه جریانی زنده و همیشگی در تاریخ انسان است.
عاشورا؛ نقطه تلاقی حق و باطل
شریعتی معتقد بود که تاریخ بشر همواره صحنه رویارویی دو جریان بزرگ بوده است؛ جریان عدالت، حقیقت و آزادی در برابر جریان زور، زر و تزویر. وی امام حسین(ع) را ادامه‌دهنده راه همه پیامبران الهی می‌دانست و بر این باور بود که نهضت عاشورا عصاره تمام مبارزات تاریخی انسان برای حفظ کرامت و ارزش‌های الهی است.
در نگاه او، کربلا تنها یک جغرافیا نیست؛ بلکه نماد همه میدان‌هایی است که انسان در آن میان عزت و ذلت، حقیقت و دروغ، عدالت و ستم دست به انتخاب می‌زند.
«حسین وارث آدم»؛ اثری ماندگار در تبیین نهضت حسینی
یکی از مهم‌ترین آثار دکتر شریعتی درباره امام حسین(ع)، کتاب «حسین وارث آدم» است. وی در این اثر، امام حسین(ع) را وارث رسالت همه پیامبران الهی معرفی می‌کند؛ شخصیتی که برای حفظ حقیقت دین و جلوگیری از انحراف جامعه اسلامی، بزرگ‌ترین حماسه تاریخ را رقم زد.
شریعتی در این کتاب تلاش می‌کند نشان دهد که عاشورا تنها یک نبرد نظامی میان دو گروه نبود، بلکه رویارویی دو جهان‌بینی متفاوت بود؛ جهان‌بینی آزادی و کرامت انسانی در برابر سلطه و استبداد.
فلسفه شهادت از نگاه شریعتی
موضوع «شهادت» یکی از اصلی‌ترین محورهای اندیشه شریعتی درباره عاشورا است. او شهادت را مرگ نمی‌داند، بلکه انتخابی آگاهانه برای زنده نگه داشتن حقیقت معرفی می‌کند.
از نگاه این اندیشمند، امام حسین(ع) برای پیروزی نظامی قیام نکرد، بلکه برای بیدار کردن وجدان جامعه و ثبت حقیقت در تاریخ به میدان آمد. به همین دلیل، عاشورا را نماد پیروزی خون بر شمشیر می‌داند؛ پیروزی‌ای که پس از قرن‌ها همچنان الهام‌بخش آزادی‌خواهان جهان است.
مسئولیت اجتماعی؛ مهم‌ترین پیام عاشورا
دکتر شریعتی معتقد بود که عاشورا نباید تنها در قالب مراسم عزاداری و سوگواری خلاصه شود. او بر این باور بود که مهم‌ترین پیام نهضت حسینی، مسئولیت‌پذیری انسان در برابر جامعه و سرنوشت مردم است.
وی تأکید می‌کند که سکوت در برابر ظلم و فساد، فاصله گرفتن از مکتب امام حسین(ع) است و پیروان واقعی آن حضرت باید در برابر بی‌عدالتی، تبعیض و انحراف بی‌تفاوت نباشند.
به اعتقاد شریعتی، عاشورا مدرسه‌ای است که انسان را به آگاهی، تعهد، شجاعت و مسئولیت اجتماعی دعوت می‌کند.
نقش حضرت زینب(س) در ماندگاری نهضت عاشورا
یکی از برجسته‌ترین بخش‌های اندیشه شریعتی، توجه ویژه به نقش حضرت زینب(س) در حفظ و انتقال پیام عاشورا است.
وی معتقد بود اگرچه امام حسین(ع) با شهادت خود نهضت را خلق کرد، اما این حضرت زینب(س) بود که پیام آن را به تاریخ رساند و مانع فراموشی کربلا شد.
جمله مشهور شریعتی که بارها مورد استناد قرار گرفته، بیانگر همین دیدگاه است:
«آن‌ها که رفتند کاری حسینی کردند و آن‌ها که ماندند باید کاری زینبی کنند.»
اندیشه‌ای که همچنان زنده است
کارشناسان معتقدند آثار و سخنان دکتر شریعتی درباره عاشورا همچنان از پرمخاطب‌ترین و تأثیرگذارترین منابع فکری در میان نسل‌های مختلف جامعه است. دلیل این ماندگاری، نگاه نوگرایانه وی به نهضت حسینی و پیوند دادن پیام عاشورا با مسائل اجتماعی، فرهنگی و انسانی روزگار معاصر است.
شریعتی امام حسین(ع) را شخصیتی فراتر از مرزهای جغرافیایی و مذهبی می‌دانست و معتقد بود پیام آزادگی و عدالت‌خواهی آن حضرت برای همه انسان‌ها در هر زمان و مکان قابل فهم و الهام‌بخش است.
جمع‌بندی
امام حسین(ع) در اندیشه دکتر علی شریعتی، نماد جاودانه آزادی، آگاهی، مسئولیت و مبارزه با ظلم است. شریعتی با بازخوانی فلسفه عاشورا، تلاش کرد این پیام را به نسل‌های جدید منتقل کند که کربلا تنها یک واقعه تاریخی نیست، بلکه یک مکتب زنده برای ساختن انسان و جامعه‌ای مبتنی بر عدالت و کرامت انسانی است.
عاشورا در نگاه او، پایان یک حماسه نیست؛ آغاز راهی است که تا همیشه در وجدان بیدار انسان‌ها ادامه خواهد داشت.